Tăng Cường Bảo Vệ Lúa Đông Xuân Trước Khô Hạn và Xâm Nhập Mặn – Giải pháp Toàn Diện Tăng Năng Suất, Giảm Thiệt Hại 

Giới Thiệu

Vụ lúa Đông Xuân 2025–2026 được xem là một trong những vụ sản xuất trọng điểm của nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất mà nông dân khu vực Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) đang phải đối mặt chính là hiện tượng khô hạn kéo dài và xâm nhập mặn sâu vào nội đồng – đe dọa sản lượng, chất lượng lúa và sinh kế của cộng đồng nông dân.

Bài viết này sẽ phân tích tình hình thực trạng, nguyên nhân, tác hại và hướng dẫn các biện pháp bảo vệ hiệu quả lúa đông xuân trước những rủi ro trên, từ đó giúp người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp xây dựng chiến lược trồng trọt phù hợp trong năm 2026.

---

1. Thực Trạng Khô Hạn và Xâm Nhập Mặn Gây Rối Loạn Sản Xuất Lúa Đông Xuân

Khô hạn và xâm nhập mặn không còn là vấn đề thời tiết đơn thuần – mà đã trở thành hiện tượng thường xuyên trong những năm gần đây, đặc biệt rõ tại giai đoạn cuối vụ Đông Xuân ở ĐBSCL.

1.1 Khô hạn kéo dài

• Điều kiện khí hậu thay đổi khiến lượng mưa thiếu ổn định, nắng nóng kéo dài ở nhiều vùng, đặc biệt là các khu vực ven biển ĐBSCL, gây thiếu hụt nước ngọt cho ruộng lúa.

• Giai đoạn từ tháng 1–3 hằng năm thường là thời điểm khô hạn cao điểm, trùng với giai đoạn quan trọng như đẻ nhánh, làm đòng và trỗ bông, khiến cây lúa thiếu nước nghiêm trọng nếu không được tưới kịp thời.

1.2 Xâm nhập mặn sâu vào nội đồng

• Do ảnh hưởng của triều cường và thiếu nước ngọt từ thượng nguồn, nước mặn từ biển Đông xâm nhập sâu vào hệ thống sông kênh rạch, đặc biệt ở các vùng ven biển và vùng giáp ranh mặn – lợ.

• Nước mặn làm thất thu lúa, cây cỏ kém phát triển và giai đoạn làm đòng bị ảnh hưởng nặng nề.

• Dự báo xâm nhập mặn sẽ tiếp tục duy trì trong tháng 2 và có thể ảnh hưởng sâu hơn nếu không có biện pháp tích nước ngọt kịp thời.

1.3 Tác hại tổng thể đối với sản xuất lúa

Các hiện tượng này gây nên những ảnh hưởng nghiêm trọng đến lúa Đông Xuân như:

• Giảm sinh trưởng và phát triển của cây lúa

• Giảm tỷ lệ đẻ nhánh, làm đòng không đều

• Bông lép, giảm năng suất thu hoạch

• Ảnh hưởng chất lượng hạt gạo cuối vụ

• Chi phí sản xuất tăng do cần tưới nước, bón phân và xử lý môi trường đất nước

---

2. Tổng Quan Thống Kê Lúa Đông Xuân 2025–2026 Trên ĐBSCL

Theo số liệu từ ngành nông nghiệp TP Cần Thơ:

• Diện tích gieo trồng lúa Đông Xuân 2025–2026 đạt hơn 312.615 ha, vượt 107% kế hoạch.

• Trong đó:

  • 80.777 ha đã thu hoạch với năng suất ước đạt 69,29 tạ/ha

  • Phần còn lại của diện tích đang ở giai đoạn đẻ nhánh, đòng, trổ – chín

• Các giống lúa chủ lực bao gồm: ST25, ST24, Đài Thơm 8, OM các loại…

Tuy nhiên, việc bảo vệ diện tích này trước khô hạn – xâm nhập mặn là bài toán trọng tâm của cả ngành và người nông dân để không làm giảm năng suất và đảm bảo thu nhập cho vụ sản xuất.

---

3. Nguyên Nhân Gây Khô Hạn và Xâm Nhập Mặn

Hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp xác định được giải pháp phòng tránh hiệu quả.

3.1 Thiếu nước ngọt cho sản xuất

• Lượng nước ngọt từ thượng nguồn sông Mekong bị điều tiết không đều do tác động của các hồ chứa thủy điện.

• Khi thiếu nước ngọt trong mùa khô, nước mặn từ biển sẽ thẩm thấu vào nội đồng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến ruộng lúa nếu không có biện pháp ngăn nước mặn hiệu quả.

3.2 Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu làm khí hậu trở nên bất thường, nắng nóng kéo dài, ít mưa trái mùa – điều này khiến chu kỳ canh tác bị xáo trộn và dễ khiến nước ngọt cạn kiệt.

3.3 Tác động của triều cường và thủy triều

Triều cường làm nước biển xâm nhập sâu hơn vào hệ thống sông ngòi nội địa – nhất là khi không có biện pháp ngăn nước mặn hoặc điều tiết nước hiệu quả.

---

4. Biện Pháp Bảo Vệ Lúa Đông Xuân Trước Khô Hạn và Xâm Nhập Mặn

Để bảo vệ cây lúa và giúp bà con nông dân chủ động đối phó với tình hình này, dưới đây là những biện pháp phòng tránh hiệu quả và thực tiễn:

4.1 Theo Dõi, Cập Nhật Dự Báo Khô Hạn – Mặn Xâm Nhập

Hiện nay, các cơ quan quản lý thủy lợi và khí tượng thủy văn đã có bản tin dự báo nguồn nước, triều cường và độ mặn, do đó:

• Người dân nên cập nhật hàng tuần hoặc hàng ngày về phân tích độ mặn và lượng nước ngọt ở các trạm đo gần khu vực sản xuất.

• Việc theo dõi này giúp dự đoán kịp thời những ngày có thể xảy ra xâm nhập mặn.

4.2 Tích Trữ & Điều Tiết Nước Ngọt Hiệu Quả

• Tận dụng các hồ chứa, đập nước ngọt để tích trữ nước trong mùa khô, sau đó điều tiết theo nhu cầu tưới cho đồng ruộng.

• Hạn chế tưới vào lúc độ mặn cao – đợi thời điểm nước bớt mặn thì bơm vào ruộng.

• Vận hành hệ thống cống rạch để kiểm soát mặn xâm nhập.

4.3 Tưới Ngập – Khô Xen Kẽ 

• Áp dụng kỹ thuật AWD là giải pháp quan trọng để tiết kiệm nước, giúp rễ cây không bị ngập mặn, đồng thời giảm sử dụng nước quá mức.

• Khi độ mặn thấp, có thể tưới nước ngọt vào ruộng, sau đó ngưng tưới để tiết kiệm nước và giảm mặn lẫn vào đất trồng.

4.4 Chọn Giống Lúa Chịu Mặn và Chịu Hạn

• Sử dụng các giống lúa chống chịu với mức mặn nhẹ (2–3‰) là một chiến lược quan trọng cho những vùng xâm nhập mặn như ven biển ĐBSCL.

• Việc chọn giống phù hợp không chỉ giúp cây lúa sinh trưởng tốt hơn mà còn giảm thiệt hại nếu nước mặn xâm nhập sâu hơn.

4.5 Điều Chỉnh Kết Cấu Vụ Mùa và Lịch Canh Tác

• Việc gieo sạ sớm hơn lịch truyền thống giúp cây lúa hoàn tất các giai đoạn nhạy cảm trước khi nước mặn có nguy cơ xâm nhập mạnh.

• Ở một vài địa phương như Sóc Trăng, người nông dân thậm chí bỏ vụ muộn để tránh thiệt hại do hạn – mặn gây ra.

4.6 Hợp Tác Xã & Chính Quyền Quản Lý Nước

• Các đơn vị Ban quản lý thủy lợi, hợp tác xã nên phối hợp với cơ quan khí tượng thủy văn để vận hành hệ thống cống đập linh hoạt theo dữ liệu độ mặn.

• Điều này giúp cân bằng nhu cầu nước trong ruộng với thời điểm độ mặn lên cao.

---

5. Kết Hợp Phòng Trừ Sâu Bệnh Khi Tưới Nước & Xâm Nhập Mặn

Một yếu tố thường bị bỏ qua là sự phát sinh sâu bệnh khi tưới nước thất thường và đồng ruộng căng thẳng do hạn – mặn. Những giai đoạn như làm đòng và trổ – chín càng dễ phát bệnh. Nên:

• Kiểm tra ruộng thường xuyên để phát hiện sớm sâu bệnh.

• Điều chỉnh chế độ nước hợp lý để cây khỏe mạnh, đề kháng sâu bệnh tốt hơn.

---

6. Lời Kết – Duy Trì Sản Xuất Ổn Định Trong Điều Kiện Thay Đổi Khó Lường

Khô hạn và xâm nhập mặn là thách thức mang tính lâu dài đối với sản xuất lúa Đông Xuân, đặc biệt ở vùng ĐBSCL. Tuy nhiên, với:

✔️ Theo dõi dự báo khoa học
✔️ Quản lý nước linh hoạt và tiết kiệm
✔️ Chọn giống phù hợp
✔️ Điều chỉnh lịch canh tác
✔️ Hợp tác giữa nông dân – cơ quan thủy lợi – chính quyền

người trồng lúa hoàn toàn có thể giảm thiệt hại – tăng năng suất – giúp sản xuất ổn định trong môi trường biến động khí hậu.